"Herody" i kolędowanie, czyli Święto Trzech Króli na Kujawach

Dziś, 6 stycznia, obchodzimy święto Trzech Króli. Jest to dzień, który współcześnie kojarzy nam się przede wszystkim z podpisywaniem drzwi naszych mieszkań kredą lub barwnymi orszakami przemierzającymi miasto. Jednakże jeszcze w poprzednim wieku w naszym powiecie silnie utrzymywały się tradycje dziś jednak wymarłe. W dzisiejszym artykule opowiem o dawnych kujawskich tradycjach kolędniczych!

Czym są „Herody”?

Herody były iście teatralnymi przedstawieniami na wzór jasełek, które przemierzały lokalne miejscowości. Jak nazwa wskazuje, motywem przewodnim wydarzenia miała być biblijna historia króla Heroda. Przede wszystkim spektakl opierał się o fragmenty Ewangelii wg. św. Mateusza (Mt 2, 16-19), które opisywały rzeź niewiniątek zleconą przez króla Heroda Wielkiego oraz jego śmierć.¹ Pojawia się również motyw walki dobra ze złem oraz kary za grzechy w postaci śmierci i potępienia Heroda. Przez cały dramatyczny spektakl przewijają się postacie, takie jak wspomniany wcześniej król Herod, anioł, diabeł czy śmierć – znane dzisiaj dobrze m.in. ze współczesnych korowodów grup zapustnych.

Zdjęcie świątecznych jasełek. Źródło: Piast 1936 Nr 1 — Zdjęcie świątecznych jasełek. **Źródło:** Piast 1936 Nr 1

Oczywiście w zależności od okresu historycznego czy regionu Polski przedstawienia te rozbudowywano o dodatkowe wątki i motywy. Można było m.in. zobaczyć polskich żołnierzy w rozmaitych wątkach patriotycznych czy postacie z mniejszości narodowych jak Turcy czy Żydzi w scenkach humorystycznych. Czasami również pojawiały się postacie Trzech Króli zwiastujących narodziny Chrystusa – żydowskiego Mesjasza.

O ile dziś zwyczaj ten jest uważany za wymarły i jedynie część jego elementów zachowała się w dzisiejszych tradycjach, tak kiedyś widowiska te były gorąco wyczekiwane przez mieszkańców miast i wsi, w szczególności tych najmłodszych. Praktykowanie Herodów miało miejsce na Kujawach stosunkowo niedawno, bo jeszcze w poprzednim stuleciu. Jeszcze niedawno Lubanie mogło szczycić się swoją grupą kolędniczą praktykującą dawny zwyczaj Herodów. Grupa kolędnicza „Herody” z Lubania współpracowała z włocławskim Muzeum Etnograficznym przez pierwsze 10 lat jego działalności (od 1986 roku).² We Włocławku tradycja Herodów również przetrwała do okresu PRLu. Przykładowo Gazeta Kujawska opisuje przygotowane dla najmłodszych 23 grudnia 1945 roku krótkie przedstawienie „Śmierć Heroda” na wzór dawnych Herodów. Za organizację wydarzenia odpowiadało Koło Samopomocy Milicyjnej przy Komendzie Miasta i Powiatu włocławskiego w dawnej świetlicy przy ulicy POW.³

Grupa herodowa na Kurpiach Zielonych, grudzień 2023

Szopka bożonarodzeniowa

Przed II wojną światową lokalne gazety włocławskie, grudziądzkie czy inowrocławskie w okresie od wigilii do święta Trzech Króli zamieszczały opisy biblijnej historii króla Heroda i narodzin Jezusa Chrystusa.⁴⁵ „Piast” z 1936 roku, czyli dodatek do wydawanego w Inowrocławiu i we Włocławku „Dziennika Kujawskiego”, komentował stan praktyk tradycji kolędniczych w naszym regionie. Został w tym miejscu przytoczony ciekawy fragment z „Tygodnika Ilustrowanego” z 1860 roku.

Dzisiaj cywilizacja zepsuła nam szopkę… jeszcze tam po wsiach zachowały się poczęści dawne tradycje, ale w miastach szopka inny zupełnie przybrała pozór. Szczególniej w Warszawie — ani już poznasz dawnego widowiska!… Niema dawnych śpiewek i owych wszystkich narodów, począwszy od pasterzy ze swoją trzodą, aż do kusego Węgra z olejkami i sławną pomadę, którzy przychodzili się pokłonić Panu Jezusowi.⁶

Fragment ten obrazuje przede wszystkim, jak w czasie i w poszczególnych regionach zmieniały się tradycje kolędnicze. W tym miejscu warto pochylić się nad kolejną tradycją tego okresu, czyli szopką bożonarodzeniową. Dawniej istniał zwyczaj kolędowania wraz ze zbudowaną małą szopką bożonarodzeniową. Drewniane szopki były otwarte i często oświetlane świeczką. Dodatkowo wyposażano je w figurki papierowe, drewniane bądź szmaciane, przedstawiające postacie Józefa, Maryi i dzieciątka Jezus. Z taką szopką grupy kolędnicze przemierzały kolejne wsie i miasteczka, a po ulicach niosły się pieśni. Na ziemi dobrzyńskiej kolędowano z szopką od Bożego Narodzenia do święta Trzech Króli. Od święta Trzech Króli miały odbywać się Herody aż do końca karnawału (choć miały się także odbywać w Boże Narodzenie).⁷⁸

Fragment "Pogadanek Ewangelicznych" ze "Słowa Kujawskiego" z 28 grudnia 1923 r. — Fragment „Pogadanek Ewangelicznych” ze „Słowa Kujawskiego” z 28 grudnia 1923 r.

Oprócz takiej formy kolędowania istniała także inna, zbliżona do Herodów. Taką formą było chodzenie po domach grup kolędniczych w strojach Trzech Króli lub Trzech Mędrców wraz z figurą gwiazdy. Nawiązywało to do biblijnej podróży Trzech Mędrców ze Wschodu za gwiazdą, która zaprowadziła ich do miejsca narodzin Chrystusa.

Współczesna grupa kolędnicza z gwiazdą betlejemską. Włocławek, 2017 rok

Współczesne tradycje kolędnicze

W ostatnich latach praktykowaną tradycją w większych ośrodkach miejskich, w tym we Włocławku, stały się Orszaki Trzech Króli. Są to pochody, w których biorą udział przebierańcy, prezentujący postacie znane z dawnych Herodów i innych tradycji kolędniczych. Na pierwszy plan jednak wysuwają się postacie Trzech Króli – Kacpra, Melchiora i Baltazara, których inicjały wypisujemy kredą na drzwiach. Punktem końcowym takiego przemarszu jest przeważnie kościół, a konkretnie przygotowane wewnątrz lub przed świątyniami szopki bożonarodzeniowe.⁹ W ostatnią niedzielę karnawału natomiast we Włocławku odbywają się Kujawskie Zapusty, w których udział biorą grupy zapustne z całego regionu. Własną grupę posiada wspomniane wcześniej Lubanie. Barwny korowód grup zapustnych rok w rok przemierza ulice Włocławka. Uczestnikom, przebranym za znane dobrze z opisanych wcześniej tradycji postacie, towarzyszą pojedynczy muzykanci lub nawet całe kapele urozmaicając wydarzenie muzyką.¹⁰