Rewolucja 1905 roku we Włocławku

Jest 6 lutego 1905 roku. Włocławek znajduje się pod zaborem rosyjskim. We włocławskich szkołach młodzież nauczana jest w języku rosyjskim w duchu rusyfikacji. Do siódmoklasistów włocławskiej Szkoły Handlowej (dzisiejsze LZK) przybył przedstawiciel Komisji Generalnej z Warszawy. Dla ówcześnie najstarszych uczniów szkoły stało się jasne, że Włocławek przyłącza się do ogólnokrajowego strajku szkolnego. Do strajkujących uczniów przyłączyli się pracownicy największych włocławskich. Ten dzień stał się we Włocławku początkiem wydarzeń znanych dzisiaj jako rewolucja 1905 roku. W dzisiejszym artykule przyjrzymy się włocławskim wydarzeniom w trakcie rewolucji 1905-1907.

Geneza wybuchu

Genezy wybuchu rewolucji na ziemiach polskich należy doszukiwać się w tzw. „Krwawej Niedzieli” z 9 stycznia 1905 roku w Petersburgu. Była to pokojowa demonstracja ok. 140 robotników, która została brutalnie stłumiona przez wojsko rosyjskie. Według szacunków, mogło wówczas zginąć nawet tysiąc osób.¹ Echo tych wydarzeń w oczywisty sposób dotarło na ziemie polskie, w tym tereny zaboru rosyjskiego. W Warszawie studenci Uniwersytetu Warszawskiego rozpoczęli strajk już 28 stycznia 1905 roku. W następnych dniach do strajkujących studentów dołączyli uczniowie innych szkół warszawskich, a następnie do strajku przyłączały się placówki w innych miastach. W tamtym okresie w szkołach na ziemiach polskich zaboru rosyjskiego prowadzona była silna polityka rusyfikacyjna. W szkołach panował system policyjny, a nauczanie odbywało się tylko po rosyjsku. Włocławek podlegał pod warszawski okręg szkolny, którego kuratorem był wówczas Aleksandr Schwartz.² Jednak wcześniej do 1897 roku kuratorem tego okręgu był Aleksandr Apuchtin, jeden z najbardziej surowych kuratorów, od którego nazwiska powstało określenie „noc apuchtinowska”.³ Wydarzenia z Petersburga były sygnałem dla młodzieży polskiej, by przeciwstawić się tej polityce rusyfikacyjnej i zawalczyć o polską szkołę.

Wybuch strajku szkolnego

121 lat temu w siedmioklasowej męskiej Szkole Handlowej przy dawnej ulicy Szkolnej (dzisiejsze Liceum Ziemi Kujawskiej) dyrektorem był niejaki Michaił Bobarykin.⁴ Według podań wychowanków szkoły, rosyjski dyrektor miał się cechować wysoką wyniosłością względem uczniów. To jednak od Bobarykina de facto część włocławskich uczniów Szkoły Handlowej miała dowiedzieć się o strajku szkolnym. Bobarykin przestrzegał młodzież przed „wrogą państwu agitacją” i obiecywał „specjalne przywileje”, jeżeli wychowankowie szkoły nie przyłączą się do walki o polską szkołę. Jak jednak czas pokazał, na nic zdało się to kazanie.

**Źródło:** Przewodnik ilustrowany po Włocławku, 1922

6 lutego 1905 roku do najstarszych uczniów ówczesnej Szkoły Handlowej przybył reprezentant Komisji Generalnej z Uniwersytetu Warszawskiego. Celem tej wizyty był instruktaż włocławian do przeprowadzenia strajku szkolnego we Włocławku. Nazajutrz, 7 lutego, kierujący całym przedsięwzięciem najstarsi uczniowie szkoły już po pierwszej lekcji zorganizowali fałszywy alarm. Celem było wpierw zebranie wszystkich uczniów szkoły na sali gimnastycznej, a następnie przyprowadzenie dyrektora szkoły i wręczenie postulatów strajkowych. Po tłumnym zebraniu się szkolnej młodzieży najstarsi uczniowie kierujący strajkiem wezwali inspektora Uglickiego, prawą rękę dyrektora, by sprowadził dyrektora szkoły z gabinetu. Po przybyciu Bobarykina, jeden z pierwszoklasistów wręczył mu kartkę z postulatami zarówno w języku polskim jak i rosyjskim. Tak odczyt postulatów strajkowych opisuje Zdzisław Arentowicz:

[…] Ale wnet zaraz przyszedł dyrektor Boborykin. Skądciś, z tylnych rzędów zbitych w zwartą gromadę starszych uczniaków wyfrunęła petycja. Któryś z malców pierwszej klasy podał ją dotychczasowemu naszemu władcy. Wzbudzał w nas dotąd postrach. Za jego dumną postacią oczy nasze tylekroć widziały „wielikuju, niepobiedimuju Rossiju”. A teraz? Stał przed gromadą niedorostków i – odczytując tekst petycji – usiłował nam się tłumaczyć.⁵

Postulaty strajkowe były następujące:

nauczanie ma się odbywać tylko w języku polskim;
głównymi przedmiotami w szkole mają być język polski, literatura i historia;
nauczycielami i wychowawcami mają być wyłącznie Polacy i Polki;
system policyjny w szkole ma zostać zniesiony;
ma być ustawowo zabezpieczona kontrola społeczeństwa nad szkolnictwem;
wyznanie lub pochodzenie mają nie mieć wpływu na przyjmowanie uczniów do szkół;
usunięcie ze Szkoły Handlowej inspektora Uglickiego.

Postulaty te nie były z goła odmienne od tych, które pojawiały się z innych polskich miastach za wyjątkiem punktu ostatniego. Po odczytaniu postulatów strajkowych dyrektor próbował przekonać uczniów, że sam nie był w stanie ich wypełnić. Zapewnił natomiast uczniów, że ich treść zostanie przekazana wyższym organom, a następnie rozkazał uczniom udać się do klas. Zdeterminowana młodzież jednak opuściła szkolne mury i skierowała się ku pozostałym miejskim szkołom, żeby włączyć je do strajku. Szybko do strajku przyłączyły się uczennice prywatnej pensji pani Masłowskiej czy też uczniowie szkoły rzemieślniczej mieszczącej się wówczas w Pałacu Biskupim. W ten sposób strajk szkolny opanował cały Włocławek.

Strajki robotnicze

Do włocławskich uczniów jeszcze tego samego dnia 7 lutego przyłączyli się robotnicy z fabryki cykorii Bohma. Na widok strajkujących na ulicach uczniów włocławscy robotnicy zaczęli gwizdać z fabrycznych syren i również wyszli na ulice. Swój strajk zorganizowali także pracownicy cegielni Bojańczyka, a później także innych zakładów. Strajk robotniczy jednak nie był tak dobrze zorganizowany jak strajk uczniowski. Robotnicy mieli problem z wyborem swoich przedstawicieli do rozmów z lokalnymi władzami rosyjskimi. Koniec końców strajk zakończył się już 10 lutego pomimo jego skali, gdyż udział w nim wzięło ok. 2000 osób.⁶ Rewolucja się jednak na tym nie zakończyła, bo kolejne mniejsze strajki w poszczególnych zakładach powracały. Bardzo uaktywniła się także Organizacja Bojowa Polskiej Partii Socjalistycznej. 15 sierpnia 1906 roku PPS zorganizowała serię zamachów w 19 polskich miastach, w tym we Włocławku, na 80 Rosjan, w tym głównie policjantów. We Włocławku doszło do zamachu na naczelnika straży ziemskiej kapitana Pietrowa i policmajstra kapitana Mironowicza.⁷

Dawna Cegielnia Leona Bojańczyka, **fot.** Bolesław Sztejner, **źródło**: https://polska-org.pl/11829284,foto.html?idEntity=11829279

Strajku szkolnego ciąg dalszy

Strajk trwał przez kolejne długie tygodnie. W tym czasie uczniowie organizowali kolportaż własnych ulotek lub innych materiałów związanych ze strajkiem i jego postulatami. Produkcją tych materiałów zajęli się najstarsi uczniowie. Zadanie ich rozpowszechniania przypadło najmłodszym uczniom włocławskiej Szkoły Handlowej. W międzyczasie po ok. miesiącu strajku dyrektor Bobarykin podjął próbę uruchomienia ponownie szkoły. Frekwencja jednak nie była dla ówczesnych rosyjskich władz szkolnych zadowalająca. Ulice nadal wypełnione były strajkującymi uczniakami z różnych szkół włocławskich. Lokalne władze rosyjskie wobec skali strajków opanowujących miasto były bezsilne. Dochodziło do aresztowań najbardziej aktywnych działaczy strajku uczniowskiego, jednak młodzież nie dawała odporu. 14 października został wydany ukaz carski, zezwalający na zakładanie polskich szkół średnich.⁸ W międzyczasie dyrektor Bobarykin opuścił Włocławek. Szkoła Handlowa wówczas utraciła status szkoły państwowej.

Włocławianie zaczęli wyczekiwać okazji na założenie polskiej szkoły we Włocławku. Gdy tylko pojawiła się okazja, udało się skompletować polski personel i już w listopadzie uruchomić polską szkołę przy ul. Szkolnej. Dyrektorem został Władysław Nowca, który był zarazem pierwszym polskim dyrektorem szkoły po wydarzeniach z 1905 roku.⁹ Pierwsi maturzyści Włocławskiej Szkoły Handlowej z 1907 roku na zjeździe 24 czerwca 1912 roku spisali następującą deklarację:

Do pozostałych kolegów szkolnych.

Jako dotychczasowi kierownicy spraw szkolnych podczas strejku i trwania wywalczonej Szkoły Polskiej czujemy się w obowiązku do dania pewnych wytycznych pozostającym w szkole kolegom.

Uznając, że bojkot szkół rosyjskich na terytorjum Krolestwa Polskiego konieczny jest do ukończenia walki o Szkołę Polską i Wolną, któraby, idąc z prądem ciągłego postępu, budziła ducha narodu oświadczamy się.

a) Za dalszym bezwzględnym bojkotem szkoły rosyjskiej przez Polaków jak również stałych mieszkańców Królestwa, nie wykluczając Rosjan.

b) Za nie uczęszczaniem do średnich i wyższych zakładów naukowych w Cesarstwie i za usilnem staraniem się nieskładania jakichkolwiek egzaminów państwowych.

c) Za spożytkowaniem sił swych i nabytej wiedzy w pracy kulturalnej nad krajem.

Część powyższego programu sami już wykonaliśmy (punkt a)a pozostałe zaś (punkt b i c) bezwzględnie wypełnić postanawiamy.¹⁰

Pod dokumentem widnieją następujące podpisy: A. Kiedrzyński. Roman Kociurski, J. Bobotek. Przemysław Kowalewski, Adolf Słomski, K. Katerla, Roman Kozłowski, T. Gębczyński. W. Brzozowski, Lech Babiński. S. Korkozowicz, Józef Weber, Bronisław Załuski. Z. Górski, Fr. Majewski, S. Nurczyński. Szkoła Handlowa przekształcona w Gimnazjum Ziemi Kujawskiej została upaństwowiona dopiero w sierpniu 1919 roku.¹¹