Relacje z obrony Włocławka: 1.09.1939-14.09.1939

Dziś obchodzimy 87. rocznicę wybuchu II wojny światowej. Dzień 1 września dla dawnych włocławian był dniem niespokojnym. Z niepokojem wszyscy przyglądali się granicy państwa polskiego z reżimem III Rzeszy jednak do końca pokładano nadzieję w tym, że wojny uda się uniknąć. O atmosferze, jaka panowała przed wybuchem wojny, pisałem w zeszłorocznym artykule. W tym roku, w dzisiejszym artykule przeanalizujemy krok po kroku przebieg obrony Włocławka już od pierwszego dnia wojny, 1 września, do początku okupacji miasta.

Przedmowa

Wspomnienia z II-giej wojny światowej lat 1939–1945, o barbarzyńskiej działalności jak hitlerowskich, tak i miejscowych polskich Niemców w mieście Lipnie i okolicy, gdzie byłem od samego początku do końca wojny obecny każdego dnia, jako naoczny świadek różnej wstrząsającej nerwami zbrodni hitlerowskiej, dokonywanej bez żadnych podstaw na bezbronnej ludności żydowskiej i polskiej, o czym będę się starał w streszczeniu opisać niektóre ważniejsze fakty.

Tymi słowami rozpoczyna się pierwsza z relacji, na podstawie której będziemy śledzić losy wybuchu II wojny światowej we Włocławku. Jest to relacja Jana Falkowskiego, bezpośredniego uczestnika obrony Włocławka, ówczesnego oficera rezerwy 14 Pułku Piechoty.¹ Sam tekst jest niezwykle obszerny i obejmuje lata 1939-1945, jednak na potrzeby tego opracowania skupimy się na najważniejszym – pierwszych dniach września.

Będę na niej bazował w pierwszej kolejności z uwagi na mnogość szczegółowych informacji z pierwszej ręki nt. przebiegu obrony Włocławka. Słowa Falkowskiego więc uzupełniać będę o inne relacje, sprawozdania i źródła, które przytoczę w dalszej części tego tekstu. Akta zawierające świadectwo Falkowskiego dziś dostępne są dla każdego do odczytu w zasobach Kujawsko-Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej, natomiast artykuł ten nie powstałby, gdyby nie pomoc ze strony prawnuka Jana Falkowskiego, Przemysława Falkowskiego i dodatkowe materiały z jego archiwum prywatnego.

Włocławek tuż przed wybuchem wojny

Mobilizacja i pierwszy nalot

Jan Falkowski, oficer rezerwy, został zmobilizowany 25 sierpnia 1939 roku przez Rejonową Komendę Uzupełnień we Włocławku i skierowany do 14 Pułku Piechoty Ziemi Kujawskiej. Jego mobilizacja była pokłosiem rozkazu Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych marsz. Edwarda Śmigłego-Rydza z dnia 23 sierpnia 1939. Skutkiem rozkazu była mobilizacja 14. Pułku Piechoty we włocławskim garnizonie.² Stan całego 14. Pułku Piechoty na dzień 31 sierpnia 1939 roku był następujący:

108 oficerów;
370 podoficerów;
3700 strzelców.³

Otrzymał przydział do kompanii łączności, dzięki czemu znalazł się wśród żołnierzy uczestniczących w działaniach obronnych prowadzonych w pierwszych dniach kampanii wrześniowej. Już 1 września zapamiętał niemiecki atak lotniczy na Włocławek i miejscowe koszary:

W dniu 1 września 1939 r. hitlerowcy dokonali nalotu na Włocławek i nasze koszary, lecz nie wyrządzili nam poważniejszych strat.

Inne relacje z tego okresu również potwierdzają bombardowania obiektów strategicznych na terenie miasta. Głównym celem niemieckiego nalotu na Włocławek były obiekty kolejowe. O nalocie na Włocławek we „Wspomnieniach z Włocławka i Bad Oldesloe” opowiadał dr. Zdzisław Taźbierski, doceniony naukowiec i pedagog.⁴ We wrześniu 1939 roku Taźbierski miał zaledwie 11 lat i właśnie miał rozpocząć naukę w 5. klasie ówczesnej Szkoły Powszechnej nr. 2 we Włocławku, znajdującej się wówczas w gmachu przy ul. Kilińskiego 30.⁵

Pamiętam, jak wracając ok. 12.00 w tym dniu z inauguracji roku szkolnego ze Szkoły Powszechnej nr 2 we Włocławku ul. Kilińskiego, nagle na Placu Wolności usłyszeliśmy w grupie uczniów, że te warkoty samolotów nad nami nie są żadnymi ćwiczeniami Czerwonego Krzyża. Głośniki mówiły o wybuchu wojny z powodu napaści o świcie Niemców na Polskę, wzywały mieszkańców do zachowania spokoju, gdyż wróg poniesie klęskę. […] pobiegliśmy przez drewniany płot na rampę kolejową, sąsiadującą
z „naszą” ulicą. Tutaj bowiem stacjonował oddział (pluton?) polskich żołnierzy z CKM-em dla obrony dworca. Gdy samoloty niemieckie zaczęły zrzucać bomby na obiekty kolejowe (chybiły, ale dom mieszkalny przy dworcu płonął) – nasi wojacy przerwali chłodzenie się pod rampą pompy-studni, w okrzykach dowódców (plutonowego i kaprala?) celowniczowie pospiesznie wdziewali na siebie zdjęte bluzy mundurowe i rozpoczęli przygotowania do otwarcia ognia z CKM-u. My, chłopcy, pomagaliśmy
im w tych przygotowaniach podciągając „pod maszynę” skrzynki z amunicją. Gdy wreszcie otworzyli ogień seriami nad dworzec kolejowy – jeden dom przy nim płonął, a po niemieckich samolotach nie było już śladu.⁶

Już w dniu 1 września część włocławskiej młodzieży zamiast spędzać ten dzień w szkolnej ławce spędzała go wspierając aktywną obronę miasta. Ten nalot nie był może skuteczny i druzgocący w swoich skutkach, jednak świadczył on dobitnie o jednym – armia niemiecka zbliża się nieuchronnie w kierunku miasta. Jan Falkowski wraz ze swoim oddziałem w nocy z 3 na 4 września znalazł się na pozycjach położonych pomiędzy Włocławkiem a Brześciem Kujawskim. Następnie z tego miejsca obserwowano niemieckie samoloty i oczekiwano dalszego rozwoju sytuacji, a ten miał nadejść lada chwila…

Fragment oryginalnego rękopisu Jana Falkowskiego, 1939-1945, archiwum prywatne Przemysława Falkowskiego

Obrona Włocławka

Według relacji Janusza Paszyńskiego ps. „Machnicki”, poważniejsze naloty na miasto miały rozpocząć się juz 4 września, jednak dla obrońców Włocławka, to dopiero dzień 5 września położył kres spokojnemu oczekiwaniu na przybycie hitlerowców i rozpoczął kolejne konfrontacje bezpośrednie.⁷

W dniu 5 września pojawiły się kilkakrotnie nad naszą pozycją hitlerowskie samoloty, z których nasza artyleria przeciwlotnicza strąciła jednego hitlerowskiego myśliwca, który spadł w lesie Michelin niedaleko naszej pozycji.

To nie będzie jedyny niemiecki samolot zestrzelony pod Włocławkiem w czasie kampanii wrześniowej.

W momencie, kiedy do miasta docierały pierwsze niemieckie samoloty, Włocławek nie był miejscem jednej, nieprzerwanej bitwy prowadzonej przez cały 14 Pułk Piechoty. Pułk po walkach na Pomorzu wycofywał się wtedy wraz z Grupą Operacyjną „Wschód” na zachodni brzeg Wisły. Jednocześnie miasto pozostawało ważnym punktem na szlakach odwrotu, ewakuacji i przegrupowania wojsk.

Zdjęcie Jana Falkowskiego, archiwum prywatne szer. Przemysława Falkowskiego — Zdjęcie Jana Falkowskiego, archiwum prywatne Przemysława Falkowskiego

Najbardziej dramatyczną część wspomnienia stanowi opis walk, które Falkowski umieszcza między 6 a 8 września. Według jego relacji polskie stanowiska znalazły się najpierw pod silnym ostrzałem artyleryjskim, a następnie zostały zaatakowane nocą. Autor opisuje bezpośrednie starcia, użycie granatów i bagnetów oraz zdecydowaną obronę zajmowanych pozycji. W jego pamięci szczególnie silnie zapisało się pierwsze odparcie niemieckiego natarcia, które uznał za sukces polskich żołnierzy.

W dniu 6 września 1939 r., około godz. 10-12, hitlerowcy powitali naszą pozycję gęstym i ciągłym ogniem artyleryjskim, a w nocy 6/7 września piechota hitlerowska, podwieziona samochodami pancernymi pod naszą pozycję, przystąpiła do ataku na nasze okopy, lecz zostali odparci naszymi granatami i bagnetami, ponosząc w tej bitwie ciężkie
straty ludziach, gdyż zginęła ich w tym wypadku, jedynie na naszym odcinku ponad 200 osób zabitych i rannych, a z naszej strony w tej bitwie padło około 30 osób. To była pierwsza nasza zwycięska bitwa, jaką z hitlerowcami stoczyliśmy na naszej polskiej ziemi,
gdzie ich sromotnie pokonaliśmy i zmusiliśmy do odwrotu, a nawet panicznej ucieczki z placu boju, gdyż im nasze bagnety nie smakowały i dlatego uciekając przed naszymi bagnetami pozostawili swoje samochody pancerne, broń maszynową i ręczną oraz moc różnego rodzaju i kalibru amunicji.

Niestety, optymizm po pierwszym udanym starciu nie trwał zbyt długo. Wspomnienia Falkowskiego nabierają jedynie bardziej dramatycznego charakteru w opisie wydarzeń już z następnych dni, z 7 i 8 września.

Upadek

Dzień 7 września naznaczony był długim ostrzałem pozycji, na której znajdował się Falkowski wraz ze swoją jednostką. Skutkiem tego była utrata łączności z Głównym Dowództwem. Noc z 7 na 8 września dla żołnierzy 14. Pułku Piechoty we Włocławku była dramatem. Okopy polskich żołnierzy otoczyły niemieckie czołgi, a nad ich głowami roiło się od niemieckiego lotnictwa. Siła przeciwnika była przytłaczająca. O poranku wszystko stało się jasne – oddział Falkowskiego trafił do niewoli.

[…] o świcie w dniu 8 września 1939 r, wszystkich pozostałych jeszcze w okopach przy życiu żołnierzy naszych polskich, zabrali do niewoli, pędząc niemiłosiernie wszystkich
jak baranów całymi kolumnami do Inowrocławia, do chwilowego obozu
jenieckiego, ogrodzonego drutami kolczastymi pod gołym niebem.

Oczywiście w tym samym czasie inne oddziały 14. Pułku Piechoty wciąż przebywały w regionie Włocławka, przegrupowując się i powoli w kierunku południowym przez wsie Kruszyn, Kowal czy Lubień Kujawski. Do miasta dotarła flota Oddziału Wydzielonego „Wisła” pod dowództwem komandora Romana Kanafoyskiego⁸. Dotarcie oddziałów do Włocławka utrudnił wówczas niski poziom wody na Wiśle. Jednostki na rzece zajęły stanowiska przy moście, w Szpetalu Dolnym i przy włocławskiej celulozie. i skupiły się na obronie włocławskich mostów. Oddział uczestniczył w aktywnej obronie Włocławka w ciągu całego dnia.⁹ Jedna z relacji wojskowych opisuje zestrzelenie samolotu w pobliżu Włocławka przez OW „Wisła”.¹⁰ Niestety pod uporem ofensywy niemieckiej OW „Wisła” zmuszony był do wycofania się z miasta.

Szanse na skuteczne wybronienie miasta spadły niemal do zera. Niemieckie oddziały zajęły prawy brzeg Wisły. Po ewakuacji przyczółka na prawym brzegu saperzy z 126. Rezerwowej Kompanii Saperów wysadzili ok. godz. 2:00 most na Wiśle.¹¹ To jednak nic nie dało. Po kilku stoczonych walkach 14 września Niemcy wkroczyli do miasta.

Dzień 14 września 1939 roku był ostatnim dniem wolnego Włocławka od jego wyzwolenia, o ironio, z rąk niemieckich okupantów 13 listopada 1918 roku. Moment wkroczenia hitlerowców na ulice miasta był początkiem wieloletniej okupacji, zbrodni na wszystkich warstwach społecznych ówczesnego Włocławka i prześladowań mniejszości…