Zaginione przedwojenne filmy we włocławskim kinie

W trakcie przeglądania wycinków starych włocławskich gazet natknąłem się na dosyć intrygującą wzmiankę. W jednym z numerów „Gazety Kujawskiej” z 1922 roku (dziś liczącej 104 lata) znajdowała się bowiem krótka notka prasowa, opisujące najnowsze premiery w nieistniejącym już włocławskim kinie „Nowości”. To, co intrygujące w tej notce, to fakt, że wszystkie wymienione filmy po przeszło 100 latach uznawane są za zaginione. O jakich filmach konkretnie mowa?

Kino we Włocławku – krótka historia

Zaginione filmy z włocławskiego kina

Włocławski kinoteatr „Nowości,” przemianowany później na „Corso”, był pierwszym kinem w naszym mieście. Mieścił się on w kamienicy przy ul. Cyganka 16 i funkcjonował najpewniej do wybuchu II wojny światowej. Z różnych okresów działalności kina, zarówno pod szyldem „Nowości” jak i spod szyldu „Corso” zachował się szereg wzmianek na temat filmów, jakie były wówczas grane. Na najbardziej interesującą natknąłem się w „Gazecie Kujawskiej” (edycji ukazującej się w latach 1919-1923)¹ z 15 czerwca 1922 roku.

"Chłopi" Reymonta w "Nowościach". Od soboty 17 b. m. (czerwiec) w Nowościach będzie demonstrowany wspaniały film, osnuty na tle 4-tomowej powieści Wł. Reymonya "Chłopi". Film ten miał swoje perypetia; opowiadał o nich swego czasu zajmująco Mieczysław Frenkiel (niezrównany Boryna) część tego opowiadania przytaczamy w odcinku. Dziś i jutro w "Nowościach" druga seria "Bajki o miłości" z Wierą Chłodną. — Notka prasowa o premierach w kinie „Nowości”, Gazeta Kujawska, 15.06.1922

W powyższej notce wspomniane są filmy „Chłopi” z 1922 roku oraz sowiecki film „Bajka o miłości” z 1918 roku.² To, co w tej całej informacji jest najciekawsze, to fakt, że żaden z tych filmów nie zachował się do dnia dzisiejszego. Jednak o ile w przypadku filmu „Chłopi” dysponujemy pewną dozą informacji na jego temat, tak sprawa robi się znacznie ciekawsza, gdy przyjrzymy się drugiemu filmowi.

„Chłopi”, 1922

Film ten powstał 7 kwietnia 1922 roku i jednocześnie był pierwszą ekranizacją kultowej powieści Władysława Reymonta, za którą dwa lata po oficjalnej premierze filmu autor otrzymał literacką nagrodę Nobla. Włocławska premiera tego filmu miała więc miejsce ponad dwa miesiące po jego oryginalnej premierze w warszawskim kinie Nirwana.³ W momencie swojej premiery adaptacja filmowa „Chłopów” miała wzbudzać kontrowersje z uwagi na rozbieżności w fabule pomiędzy nią a oryginalną powieścią. Kontrastuje to w pewnym sensie więc z reklamą filmu, jaka trafiła do włocławskiej gazety. Do dziś nie zachował się choćby fragment z tego filmu. Możemy jedynie dysponować wybranymi publikacjami prasowymi oraz kadrami z filmu.

Co ciekawe, poza Warszawą film wcale nie był tak często wyświetlany na kinowych ekranach ani reklamowany, co wyróżnia włocławskie kino. Skomentował to zresztą sam Reymont w liście do F.L. Schoella kwitując:

W Polsce zrobili film i wyświetlali, ale tak nędznie, iż film nie miał powodzenia i sromotnie upadł […]⁴

Poza prasą warszawską i – jak się okazuje – polską, film jest wspominany w prasie krakowskiej czy łowickiej.

„Bajka o miłości”, 1918

Sprawa robi się o wiele ciekawsza w przypadku filmu „Bajka o miłości”. Nie istnieje żaden rosyjski film o dokładnie takim tytule. Jednakże jest to używane w Polsce oficjalne tłumaczenie dla polskiej wersji tego rosyjskiego filmu, który w oryginale nosił tytuł Молчи, грусть, молчи (Molchi, grust, molchi, pl. Milcz, mój smutku, milcz) lub używany zamiennie tytuł Сказка любви дорогой (Skazka liubvi dorogoi, pl. Bajka o drogiej miłości). Jest to film z 1918 roku, który oryginalnie podzielony był na dwie części, stąd najpewniej tytuł Milcz, mój smutku, milcz odnosił się do pierwszej części, natomiast Bajka o drogiej miłości do drugiej.⁵ W obu częściach w główną damską rolę wcieliła się aktorka Wera Chołodna, która zdaje się być główną gwiazdą tej produkcji. Do wątku popularności tej aktorki w naszym regionie jeszcze powrócę.

Plakat filmu „Na ołtarzu piękna” z Werą Chłodną⁶

Z kontekstu ogłoszenia w „Gazecie Kujawskiej” tytuł „Bajka o miłości” używany jest w odniesieniu do obu części filmu. Dalej jednak podana jest informacja o tym, że w kinie „Nowości” grana jest druga część tego filmu. Do dziś zachowała się jedynie pierwsza część tego filmu (zachowana kopia w wersji cyfrowej dostępna jest m.in. na Wikipedii⁷), tak więc część druga uznana zostaje za zaginioną. Również rodzi się pytanie odnośnie pełnego polskiego przekładu obu części tego filmu. Film oryginalny był produkcją niemą z napisami w języku rosyjskim. Pytanie więc się nasuwa samo: czy we włocławskim kinie wyświetlano specjalną polską wersję językową tego filmu, a jeżeli tak, to co się z nią stało?

Ciężko uwierzyć w zaginięcie tego filmu, jeżeli zwróci się uwagę na jeden fakt: w przeciwieństwie do „Chłopów”, filmy z aktorką Wierą Chołodną były na tamten czas niezwykle popularne zarówno w na Kujawach jak i w całym kraju. Do dziś zachowało się sporo wzmianek z pism ogólnokrajowych. Popularnymi i najczęściej wzmiankowanymi filmami były „Na ołtarzu piękna” (orig. На алтарь красоты) oraz „Przy kominku” (orig. У камина), którego reklamy można znaleźć w prasie z Bydgoszczy, Warszawy⁸ oraz Częstochowy⁹. Dziś oba rosyjskie oryginały uznawane są za zaginione¹⁰, co dodatkowo nasuwa pytania o ich polskie odpowiedniki. Tak „Gazeta Bydgoska” opisywała aktorkę przy zapowiedzi premiery filmu „Na ołtarzu piękna” w bydgoskim kinie nomen omen „Nowości”:

Bywalcy kinowi pamiętają dobrze, że Chołodnaja to najpiękniejsza bohaterka rosyjskiego filmu.¹¹

Tutaj również można zadać sobie pytanie, czy również i we Włocławku nie pokazywano cześciej produkcji z tą aktorką w roli głównej. Wracając jednak do „Bajki o miłości” cz.II, oprócz wzmianki w „Gazety Kujawskiej” o premierze filmu we włocławskich „Nowościach” istnieje tylko jedna wzmianka, w „Robotniku” z 1923 roku.¹² Nie mogłem natrafić na jakiekolwiek inne wzmianki o premierze tego filmu, choć jak sam podkreśla „Robotnik”, zainteresowanie tym filmem miało być w przedwojennej Polsce spore.

Posłowie

Na pewno interesującym tematem do zgłębienia na przyszłość jest bez dwóch zdań kwestia tego, co oglądali w kinach Włocławianie ponad 100 lat temu. Ta jedna, krótka wzmianka z włocławskiej gazety pokazuje dobitnie, że Włocławek wcale nie był zamknięty ani na kino polskie ani na kino ogólnoświatowe. Powstaje jednak pytanie, co stało się z kopiami filmów, które niegdyś znajdowały się we Włocławku?